EKSPRESJONIZM NIEMIECKI

O tym, że ekspresjonizm wywarł olbrzymi wpływ na późniejsze kino (a w szczególności kino grozy), każdy fan horroru powinien wiedzieć i o tym nie powinienem go dopiero informować. Czym jednak jest samo pojęcie ekspresjonizmu? Jest to prąd literacki, który wystąpił w literaturze europejskiej w latach 1910-1925 i objął wszystkie dziedziny sztuki, zwłaszcza malarstwo, film i literaturę. W utworach ekspresjonistycznych wyrażała się świadomość kryzysu, bunt o charakterze społecznym, moralnym i intelektualnym. Wojnę przyjęli ekspresjoniści jako potwierdzenie swojej postawy. O ile jednak wcześniej przeważała kosmiczna wizja świata i problematyka metafizyczna, o tyle teraz - duch rewolty społecznej, protestu przeciwko wojnie i społeczeństwu, które ją zrodziło, chęć obrony wartości humanistycznych. Główne tematy tej literatury to wojna, miasto, cywilizacja. Dbałości o piękno przeciwstawili ekspresjoniści jako dążenie do prawdy. Wystąpili też przeciwko naturalistycznemu kopiowaniu rzeczywistości, a modernistyczny estetyzm zastąpiła pasja zaangażowania. W literaturze środkami wyrazu ekspresjonizmu były: deformacja rzeczywistości, gwałtowność wypowiedzi, kontrast i dysonans. Toteż najsilniej rozwinął się w liryce oraz w dramacie. W liryce ekspresjonizm cechowała śmiałość obrazów, nagłe zmiany planów, hymniczny, często profetyczny ton; w dramacie - podejmowanie problemów ogólnych egzystencji ludzkiej. W Polsce tendencje ekspresjonistyczne wystąpiły już w okresie Młodej Polski ( szczególnie wytwórczości W. Berenta, T. micińskiego, S Przybyszewskeigo i J. Kasprowicza). Właściwy ekspresjonizm to pismo "Zdój" wydawane przez J. Hulewicza oraz związana z nim grupa poetów i malarzy Bunt (W. i J. Hulewiczowie, S. Kubicki). Działalność ekspresjonistów w Polsce wyraziła się głównie w krytyce artystycznej. Najwybitniejszym osiągnięciem artystycznym jest twórczość J. Witlina wyrażająca sprzeciw wobec wojny. cechy ekspresjonizmu używa się niekiedy w sztuce w znaczeniu szerszym: określając w ten sposób gwałtowność wyrazu, antyestetyzm, odchodzenie od wierności w odtwarzaniu świata na rzecz prawdy wewnętrznej. Narodziny ekspresjonizmu przypadają na rok 1905 (ten sam, w którym narodził się fowizm), kiedy to w Dreźnie powstało ugrupowanie artystyczne Bie Brucke - Most (o którym niżej). Drezdeńscy artyści chętnie malowali sceny figuralne i portrety, często deformując rysy swoich modeli, eksponując ich brzydotę dla pogłębienia wyrazu i podniesienia ekspresji swoich dzieł. Nazywamy to antyestetyzmem.

Innym niemieckim miastem, w którym tworzyło wielu ekspresjonistów, było Monacjium ( stolica Bawarii na południu kraju ), gdzie od 1911 roku działało ugrupowanie nazwane Błękitnym Jeźdźcem ( Der Blaue Reiter ). Jednym z jego członków był Wassily Kandinsky, malarz pochodzenia rosyjskiego. w Austrii znakomitym przedstawicielem malarstwa ekspresjonistycznego był Oscra Kokoschka, twórca wielu portretów i pejzaży, przez pewien czas związany ze wspomnianym wyżej ugrupowaniem die Brucke. W swoich portretach, malowanych szybkimi, zdecydowanymi pociągnięciami pędzla, pozostawiającymi grube nawarstwienia farby, Kokoshcka starał się ukazywać nie tylko fizyczny wizerunek modela, lecz także badać i odsłaniać jego głęboko skrywane przeżycia wewnętrzne. To właśnie ostrość charakterystyki sprawiła, że o portretach Kokoschki mawiano, że są "malowane skalpelem" (narzędziem chirurgicznym). Na koniec opowieści o ekspresjonizmie w malarstwie warto wspomnieć o malarzach francuskich. Należeli do nich Georges Roulault i Chail Soutin. Georges Roulault (1871-1958) malował głównie obrazy o tematyce religijnej i społecznej, ukazując, zwłaszcza w tych ostatnich, tragizm egzystencji człowieka, przywodzący go często do moralnego upadku. rysował i malował klaunów, kuglarzy, ludzi z biednych środowisk i z marginesu społecznego, sceny przed sądem. w rysunkach posługiwał się mocnymi, szybko prowadzonymi po papierze krechami, w malarstwie zaś - czarnym konturem, przypominającym ołowiane ramki średniowiecznych witraży, uzupełnianym lekkimi tonami błękitu, różu, zieleni i fioletu. Chaim Soutin (1894-1943), rodem z Białorusi, dziesiąte z jedenaściorga dzieci ubogiego żydowskiego krawca, przybył do Paryża prosto z Wilna, gdzie studiował w Szkole Sztuk Pięknych, korzystając z pomocy pewnego polskiego lekarza, zainteresowanego jego niezwykłymi skłonnościami. Z kolei inny Polak, Leopold Zborowski, znany marszand (handlarz dziełami sztuki) i opiekun artystów pomógł mu we Francji, wysyłając młodego malarza na południe kraju, gdzie w blasku słońca nie tłumionym przez chmury Souine odkrył na nowo prawdziwą wartość barw i w ciągu kilku lat stworzył dwie setki obrazów, a wśród nich żywiołowe pejzaże, pełne nieporównanej ekspresji. Malował różne tematy: odarte ze skóry woły w rzeźni, chłopców z chóru kościelnego, a także portrety o zdeformowanych rysach, posługując się nie tylko pędzlem, ale także tubą, a nawet palcami. Czym jednak objawił się ekspresjonizm w filmie? Na pewno jego największymi przedstawicielami były niemieckie filmy okresu międzywojennego: "Student z Pragi", "Gabinet doktora Caligari", "Nosferatu". Pozwolę sobie opowiedzieć o każdym tych dzieł w osobnym akapicie.

Student z Pragi" - jeden z pierwszy filmów o tak wyrazistej fabule i o tak dobrze zarysowanej sylwetce głównego bohatera. Reżyser, Stellan Rye, wyprowadził kino niemieckie na długie lata na zupełnie nowe tory. Odkrył ścieżki, którymi będą się jeszcze posługiwać niemieccy reżyserzy, aż do początku II Wojny Światowej. Powstały w 1913 roku film opowiada historię studenta, który sprzedaje swoje odbicie pewnemu czarnoksiężnikowi, który wykorzystuje je by go zniszczyć. Jest tez „Student z Pragi” jednym z pierwszych filmów, którego strona wizualna posiada własny wyraz artystyczny: na tle typowego dla szkoły duńskiej półmroku Guido Seeber zastosował wyraźny klucz oświetleniowy głębokich kontrastów bieli i czerni, porównywany do miedziorytów Albrechta Dürera, a charakterystyczny dla kultury niemieckiej. Ten właśnie styl plastyczny będzie później rozwinięty przez ekspresjonistów ekranowych, stając się jedną z najbardziej organicznych cech ich dziel.

"Gabinet dr. Caligari"- czołowy przedstawiciel ekspresjonizmu, film, z którego filmowcy czerpią wzorce po dziś dzień. Historia opowiedziana przez ( jak się okazuje na końcu ) obłąkanego pensjonariusza zakładu psychiatrycznego nabiera silnego zabarwienia emocjonalnego, nie pozostawia nas obojętnymi tego co się dzieje na ekranie. Warto wiedzieć, że scenografię to tegoż filmu ( która mogłaby być oddzielnym dziełem sztuki ) stworzyli artyści ze stowarzyszenia Die Brucke (Most). Była to grupa powstała w 1905 r. w Dreźnie, której członkowie ( m.in. Erich Heckel i Ernst Ludwig Kirchner ) należeli do czołowych przedstawicieli malarstwa ekspresjonistycznego w Niemczech.

"Nosferatu - symfonia grozy", dzieło wyreżyserowane przez Friedricha Murnau, pierwszy prawdziwy film grozy, który był kolejnym kamieniem milowym w kinematografii niemieckiej, a nawet i światowej. Friedrich Wilhelm Murnau - z wykształcenia historyk sztuki, z praktyki aktor u Maxa Reinhardta, związał się z kinematografia po I Wojnie Światowej, by od razu ujawnić jako reżyser wspaniale poczucie obrazu, przestrzeni i światła. Nie w płaskiej dekoracji znajduje Murnau materiał wyjściowy, lecz w głębi ostrości, która jest w plenerze - i nie w montażu świetlnych kontrastów, ale w płynnym opisywaniu kamera. Doskonale zaprezentował swe umiejętności właśnie w opowieści o Nosferatu.

To właśnie te trzy filmy, nakręcone w duchu ekspresjonizmu, wniosły do kinematografii niemieckiej tyle, co Hollywood do światowej. Z pewnością z powodu upływającego czasu nieco się zestarzały - montaż, aktorstwo i fabuła wydają się nam nazbyt dynamiczne - spontaniczne. Jednakże należy wziąć poprawkę, że film powstał w 1922 roku, gdy jeszcze nikt nie słyszał o filmie dźwiękowym, więc by nie znużyć widzów posługiwano się odpowiednimi środkami stylistycznymi i wyrazu. I z pewnością żaden z twórców nie przypuszczał, jak wiele wniesie w rozwój kinematografii.

 

AUTOR: SATANIST